İkinci el araçta bir ayıp tespit eden kişi, § 437 BGB uyarınca kural olarak ifa talebi (Nacherfüllung) isteyebilir; bu talebin sonuçsuz kalması hâlinde ise satış sözleşmesinden dönebilir (Rücktritt), satış bedelini indirebilir (Kaufpreisminderung) ya da tazminat (Schadensersatz) talep edebilir. Bu haklardan hangisinin gerçekten kullanılabileceği, büyük ölçüde aracın bir satıcıdan mı yoksa özel bir kişiden mi satın alındığına ve ayıbın teslim sırasında mevcut olup olmadığına bağlıdır.
Özellikle ikinci el araç alımında farklı çıkarlar çatışmaktadır: Alıcılar sürüşe elverişli ve kazasız bir araç beklerken, satıcılar çoğunlukla aşınmaya veya aracın yaşına dikkat çekmektedir. Yasa, bu konuda 1 Ocak 2022'deki satım hukuku reformuyla (Kaufrechtsreform) birçok noktada sertleştirilen açık bir çerçeve öngörmektedir.
İkinci El Araçta Hukuken Ayıp Ne Zaman Söz Konusudur?
§ 434 BGB uyarınca, araç teslim sırasında kararlaştırılan niteliklere sahip değilse ya da olağan kullanım amacına uygun değilse maddi ayıp (Sachmangel) söz konusudur. Yasa, bu çerçevede öznel gereklilikleri, yani satış sözleşmesinde kararlaştırılanları, ve nesnel gereklilikleri, yani alıcının bu türden bir araçtan makul olarak bekleyebileceklerini, birbirinden ayırt etmektedir.
Klasik örnekler arasında gizlenen bir kaza hasarı (Unfallschaden), tahrif edilmiş bir kilometre değeri (Laufleistung), arızalı bir şanzıman (Getriebe) veya çalışmayan bir turbo kompresör (Turbolader) sayılabilir. Aracın yaşına ve kilometresine uygun olan olağan aşınma ve yıpranma (Verschleiß) ise kural olarak ayıp sayılmaz. Dolayısıyla 120.000 kilometre yapmış bir araçta aşınmış fren diskleri (Bremsscheiben) bulunması, bu başlı başına bir maddi ayıp (Sachmangel) oluşturmaz.
Belirleyici olan her zaman teslim anıdır. Bir arıza ancak aylar sonra ortaya çıkarsa, alıcının § 477 BGB kapsamındaki ispat yükünün ters çevrilmesi (Beweislastumkehr) kuralı uygulanmadığı sürece, bu arızanın nedeninin daha önceden mevcut olduğunu ispat etmesi gerekir.
İfa Talebi (Nacherfüllung): Onarım veya İkame Teslimat
§ 439 BGB uyarınca bir ayıp durumunda atılacak ilk adım ifa talebi (Nacherfüllung) ileri sürmektir. Alıcı, satıcının ayıbı gidermesini mi yoksa ayıpsız bir ikame araç (Ersatzfahrzeug) teslim etmesini mi isteyeceğini seçebilir. Tek bir özgün ikinci el araç söz konusu olduğunda ikame teslimat pratikte çoğunlukla mümkün olmadığından ön plana onarım çıkmaktadır.
İfa talebinin masrafları, yani nakliye, işçilik ve malzeme maliyetleri satıcıya aittir. Onarımın iki kez başarısız olması ya da satıcının onarımı reddetmesi hâlinde § 440 BGB uyarınca yeniden süre tanıma zorunluluğu ortadan kalkar.
Alıcılar Ne Zaman Satış Sözleşmesinden Dönebilir?
İfa talebinin sonuçsuz kalması hâlinde alıcı, § 437 Nr. 2 ile § 323 BGB'nin birlikte uygulanması sonucunda sözleşmeden dönme (Rücktritt) hakkına sahip olur. Bunun ön koşulu, kural olarak daha önce başarısız biçimde sonuçlanmış bir sonradan ifa süresinin (Nachbesserungsfrist) belirlenmiş olmasıdır. Sözleşmeden dönme, satış sözleşmesinin tasfiyesiyle sonuçlanır: Alıcı aracı iade eder, satıcı ise satış bedelini geri öder.
Ne var ki alıcı, kullandığı kilometre karşılığı bir kullanım tazminatı (Nutzungsentschädigung) mahsup ettirmek zorundadır. Bu tazminat genellikle şu formülle hesaplanır: Satış bedeli, kullanılan kilometre sayısıyla çarpılır ve aracın beklenen kalan ömrüne (Restlaufleistung) bölünür.
§ 323 Abs. 5 Satz 2 BGB uyarınca ayıbın yalnızca önemsiz (unerheblich) olması hâlinde sözleşmeden dönme hakkı kullanılamaz. Dolayısıyla boyada basit bir çizik, satış sözleşmesinin tamamen tasfiyesini haklı kılmaz; buna karşın gizlenmiş ciddi bir kaza hasarı (Unfallschaden) haklı kılar.
Satış Bedelinin İndirimi (Minderung)
Alıcı, sözleşmeden dönmek yerine § 441 BGB uyarınca satış bedelini indirebilir (Minderung). Bu seçenek, aracın ayıba rağmen kullanılmaya devam edilmesinin istendiği durumlarda uygundur. İndirim, ayıpsız aracın değerinin ayıplı aracın gerçek değerine oranında gerçekleştirilir.
Bir örnek vermek gerekirse: Ayıpsız bir ikinci el araç 15.000 Euro değerindeyse ve giderilmemiş bir şanzıman hasarı (Getriebeschaden) değeri 3.000 Euro düşürüyorsa alıcı, satış bedelini beşte bir oranında azaltabilir ve halihazırda ödeme yapmışsa buna karşılık gelen tutarı geri talep edebilir.
Ayıplar Nedeniyle Tazminat (Schadensersatz)
Sözleşmeden dönme ve bedel indirimine ek olarak §§ 437 Nr. 3, 280, 281 BGB uyarınca tazminat (Schadensersatz) talep edilmesi de söz konusu olabilir. Bu durum kural olarak, satıcının ayıptan sorumlu tutulabilmesini, yani ayıbı bildiğini ya da bilmesi gerektiğini, şart koşar. Tazminat kapsamında, örneğin onarım masrafları, araç çalışmadığı süredeki kiralık araç giderleri ya da ayıptan kaynaklanan değer kaybı talep edilebilir.
Bir kaza hasarı hileyle (arglistig) gizlenmişse satıcı, sözleşmede bir ayıp sorumluluk muafiyeti (Gewährleistungsausschluss) kararlaştırılmış olsa dahi § 444 BGB uyarınca sorumlu tutulur. Satıcının ayıbı bilmesine ve satışı tehlikeye atmamak için bilerek gizlemesine hile (Arglist) denir.
Zamanaşımı (Verjährung) ve Özel Satışlarda Ayıp Sorumluluk Muafiyeti (Gewährleistungsausschluss)
§ 438 Abs. 1 Nr. 3 BGB uyarınca, araç gibi taşınır eşyalardaki ayıp talepleri kural olarak teslimden itibaren iki yıl içinde zamanaşımına (Verjährung) uğrar. Bir işletmeden tüketiciye yapılan ikinci el satışlarda bu süre, § 476 Abs. 2 BGB uyarınca açıkça ve ayrıca kararlaştırılması koşuluyla bir yıla indirilebilir.
Satıcıdan Satın Alma ile Özel Kişiden Satın Alma Arasındaki Fark
Ticari bir satıcıdan (Händler) yapılan satın alımlarda §§ 474 ff. BGB kapsamındaki tüketici malı satım hukuku (Verbrauchsgüterkaufrecht) uygulanır. § 476 Abs. 1 BGB uyarınca ayıp sorumluluğunun (Gewährleistung) tamamen hariç tutulması burada hükümsüzdür. Bunun yanı sıra alıcı, teslimden itibaren ilk yıl içinde § 477 BGB kapsamındaki ispat yükünün ters çevrilmesinden (Beweislastumkehr) yararlanır: Bu süre içinde bir ayıp ortaya çıkarsa, ayıbın teslim sırasında zaten mevcut olduğu varsayılır. Bu durumda tersini ispat etmek satıcıya düşer.
- Özel satış (Privatkauf): Ayıp sorumluluk muafiyeti (Gewährleistungsausschluss) mümkündür, ispat yükü ters çevrilmez - Satıcıdan satın alma (Händlerkauf): Muafiyet geçersizdir, bir yıl için ispat yükü ters çevrilir - Hile (Arglist): Her iki durumda da sorumluluk doğar
Bu farklı başlangıç koşulları, çoğu zaman bir talebin başarılı biçimde ileri sürülüp sürülemeyeceğini belirler.