İşletme kuruluşunda hukuki form seçimi, girişimcinin nasıl sorumlu olacağını, hangi başlangıç sermayesinin gerekli olduğunu ve faaliyete başlamadan önce hangi formalitelerin tamamlanması gerektiğini belirler. Yalnız ve sermayeye ihtiyaç duymadan başlayanlar çoğunlukla şahıs şirketiyle (Einzelunternehmen) yetinebilirken, ortak girişimciler sorumluluk tercihlerine göre §§ 705 vd. BGB kapsamındaki sivil hukuk ortaklığı (GbR) ile GmbHG kapsamındaki limited şirketi (GmbH) veya sınırlı sorumlu girişimci şirketi (UG (haftungsbeschränkt)) arasında seçim yapar.
Temel hukuki dayanaklar şunlardır: şahıs şirketleri (Personengesellschaften) için Medeni Kanun (Bürgerliches Gesetzbuch), tacirler ve ticari şahıs şirketleri için Ticaret Kanunu (Handelsgesetzbuch, HGB) ve sermaye şirketleri (Kapitalgesellschaften) için Limited Şirketler Kanunu (GmbH-Gesetz, GmbHG). 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe giren şahıs şirketi hukuku reformuyla (MoPeG), §§ 705 ile 740c BGB arasında GbR için gönüllü şirket sicili de dahil olmak üzere yeni düzenlemeler getirilmiştir. Bu nedenle hukuki form seçimi yapılırken yalnızca kuruluş maliyetleri değil, başta sorumluluk olmak üzere muhasebe yükümlülükleri ve şirketin ilerleyen dönemdeki gelişim kapasitesi de göz önünde bulundurulmalıdır.
Şahıs Şirketi (Einzelunternehmen): Klasik Başlangıç
Tek başına kuruluş yapan kişi, kazanç elde etme amacıyla sürekli nitelikte bağımsız bir faaliyet başlatır başlatmaz otomatik olarak bireysel girişimci (Einzelunternehmer) statüsüne girer. Bunun için özel bir kuruluş biçimine gerek yoktur; belirleyici olan faaliyetin fiilen başlatılmasıdır. Ticari işletme işletenler, § 14 GewO uyarınca faaliyete başlamadan önce gecikmeksizin yetkili belediyeye ticari işletme tescili (Gewerbeanmeldung) yaptırmakla yükümlüdür.
§ 18 Gelir Vergisi Kanunu (Einkommensteuergesetz) kapsamında serbest meslek erbabı sayılan doktor, mimar veya pek çok danışman, ticari işletme tescili yaptırmak zorunda değildir; bu kişiler doğrudan vergi dairesine (Finanzamt) kayıt yaptırır. Şahıs şirketinin avantajı, asgari sermaye aranmaksızın basit ve düşük maliyetli kuruluş imkânıdır. Dezavantajı ise girişimcinin ticari borçlar için tüm özel varlığıyla sorumlu olmasıdır; bu hukuki formda sorumluluk sınırlaması öngörülmemiştir.
Girişimci Ekipler için GbR ve Şahıs Şirketleri
Birden fazla kişinin bir araya gelerek sermaye şirketi kurmadan ortak faaliyet yürütmesi durumunda, § 705 BGB kapsamında bir sivil hukuk ortaklığı (Gesellschaft bürgerlichen Rechts, GbR) oluşur. MoPeG reformuyla GbR, hukuki işlemlere taraf olduğunda açıkça hak ehliyetine (rechtsfähig) kavuşmuş; ayrıca yeni şirket siciline tescilli GbR (eingetragene GbR, eGbR) olarak gönüllü tescil imkânı getirilmiştir. Şirketin § 1 HGB anlamında ticari bir işletme işletmesi hâlinde ise bu şirket, § 105 HGB kapsamında otomatik olarak açık ticaret şirketine (Offene Handelsgesellschaft, OHG) dönüşür.
GbR ve OHG'de kişisel sorumluluk, sermaye şirketleriyle olan temel farktır. § 721 BGB'ye göre GbR ortakları, şirket borçlarından özel varlıklarıyla müteselsilen ve sınırsız biçimde sorumludur; OHG'de ise benzer bir sorumluluk § 128 HGB'den doğmaktadır. Belirli düzeyde sorumluluk sınırlaması arayan serbest meslek ekipleri için, § 8 Abs. 4 PartGG kapsamındaki sınırlı mesleki sorumluluklu ortaklık şirketi (Partnerschaftsgesellschaft mit beschränkter Berufshaftung, PartGmbB) bir alternatif sunmaktadır; bu yapıda mesleki hatalardan doğan sorumluluk şirket varlığı ve mesleki sorumluluk sigortasıyla sınırlandırılabilmektedir.
GmbH ve UG (haftungsbeschränkt): Sermaye Yoluyla Sorumluluk Sınırlaması
Limited şirketi (Gesellschaft mit beschränkter Haftung, GmbH), özel ve ticari varlıklarını birbirinden ayırmak isteyen girişimciler için klasik sermaye şirketi türüdür. § 5 Abs. 1 GmbHG'ye göre asgari esas sermaye (Mindeststammkapital) 25.000 Euro'dur. Ticaret siciline tescil başvurusundan önce, nakdi kuruluş hâlinde bu tutarın en az yarısının, yani 12.500 Euro'nun fiilen ödenmiş olması gerekmektedir.
Sermayesi yetersiz girişimciler için § 5a GmbHG, bir euro gibi düşük bir esas sermayeyle kurulabilen sınırlı sorumlu girişimci şirketini (Unternehmergesellschaft (haftungsbeschränkt), UG) sunmaktadır. Buna karşılık § 5a Abs. 3 GmbHG, düzenli GmbH esas sermayesi olan 25.000 Euro'ya ulaşılıncaya kadar her yıl yıllık kârın en az yüzde yirmi beşinin yasal yedek akçeye (gesetzliche Rücklage) ayrılmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak bu eşiğe ulaşıldıktan sonra UG, türünü değiştirerek (Formwechsel) olağan bir GmbH'a dönüşebilir.
Sorumluluk Karşılaştırması: Gerçekten Önemli Olan
Sorumluluk meselesi, çoğu girişimci için hukuki form seçiminde belirleyici ölçüttür. En önemli konstellasyonlara ilişkin genel bir bakış farklılıkları açıkça ortaya koymaktadır:
- Şahıs şirketi (Einzelunternehmen): Tüm özel varlıkla sınırsız kişisel sorumluluk
- GbR/OHG: § 721 BGB veya § 128 HGB uyarınca tüm ortakların sınırsız ve müteselsil sorumluluğu
- Komandite şirketi (KG): Komplementerin kişisel sorumluluğu, komanditlerin § 171 HGB uyarınca koyduğu sermaye payıyla sınırlı sorumluluğu
- GmbH/UG: § 13 Abs. 2 GmbHG uyarınca kural olarak şirket varlığıyla sınırlı sorumluluk
Vergisel ve Organizasyonel Farklılıklar
Sorumluluk dışında hukuki form, vergi yükünü ve muhasebe yükümlülüklerini de doğrudan etkiler. Bireysel girişimciler ve şahıs şirketleri kârlarını ortakların gelir vergisi (Einkommensteuer) üzerinden vergilendirirken, sermaye şirketleri yüzde on beş kurumlar vergisine (Körperschaftsteuer) ek olarak dayanışma ek vergisine (Solidaritätszuschlag) ve ticaret vergisine (Gewerbesteuer) tabidir. GmbH ortaklarına yapılan kâr dağıtımları (Gewinnausschüttungen) ayrıca nihai stopaj vergisiyle (Abgeltungsteuer) veya kısmi gelir yöntemiyle (Teileinkünfteverfahren) vergilendirilmekte; bu durum fiilen çifte vergilendirmeye (Doppelbelastung) yol açabilmektedir.
§ 1 HGB anlamındaki tacirler ile GmbH ve UG, §§ 238 vd. HGB uyarınca çift taraflı muhasebe (doppelte Buchführung) ve bilanço düzenleme yükümlülüğüne tabidir. Buna karşın küçük ticaret işletmecileri ve serbest meslek erbabı, § 141 AO'da öngörülen belirli ciro ve kâr eşiklerini aşmadıkları sürece çoğunlukla § 4 Abs. 3 EStG'ye göre daha basit olan gelir-gider hesabı (Einnahmen-Überschuss-Rechnung) yöntemini kullanabilmektedir.
Hukuki Form Seçiminde Sık Yapılan Hatalar
Uygulamada pek çok girişimci, kişisel sorumluluğu gerçekçi biçimde değerlendirmeden maliyet kaygısıyla GbR veya şahıs şirketini seçme yoluna gitmektedir. Özellikle büyük yatırımlarda, kredi kullanımında veya tedarikçilerle yapılan sözleşmelerde sınırsız sorumluluk riski, varlığı tehdit eden sonuçlara yol açabilmektedir.
Bir diğer yaygın hata, GmbH kuruluşundaki formalitelerin küçümsenmesidir: § 2 GmbHG uyarınca şirket sözleşmesinin (Gesellschaftsvertrag) noter onayından geçirilmemesi ya da asgari sermayenin tam olarak ödenmemesi hâlinde tescil gecikmekte ve bu süre zarfında girişimciler ön-GmbH (Vor-GmbH) sorumluluğu kapsamında kişisel olarak yükümlü kalmaya devam etmektedir.
Kanzlei Ertogan'ın Sağladığı Destek
Uygun hukuki form, bir formaliteden ibaret değildir; tüm işletmenin üzerine inşa edileceği hukuki temeldir.
Kanzlei Ertogan, Köln'de işletme kurucularına uygun hukuki formun seçimi konusunda danışmanlık sunmakta, şirket sözleşmelerini incelemekte ve ticaret sicili (Handelsregister), ticaret sicil müdürlüğü (Gewerbeamt) veya vergi dairesine yapılacak tescil süreçlerinde eşlik etmektedir. Mevcut şirketlere ise hukuki form değişikliği, ortak sorumluluğu ve kurucu ortaklar arasındaki uyuşmazlıklara ilişkin konularda da destek sağlamaktadır.